लोप पावत चाललेल्या पारंपरिक लोकसंस्कृतीचे आज कित्येक दिवसांनी घडले दर्शन
प्रतिनिधी :लोणेरे
एकेकाळी महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात पहाटेची सुरुवात वासुदेवाच्या मधुर आवाजाने होत असे. ‘वासुदेव आला हो वासुदेव आला, सकाळच्या पारी हरिनाम बोला’ असा गजर करत वासुदेव गावोगावी, घराघरांत जाऊन अभंग, गवळणी आणि भक्तिगीते सादर करत असे. मात्र आधुनिक जीवनशैली, वाढते शहरीकरण, मोबाईल आणि बदलत्या सामाजिक परिस्थितीमुळे ही पारंपरिक लोककला हळूहळू लोप पावत चालली आहे. अशा परिस्थितीत आज कित्येक दिवसांनी पुन्हा एका वासुदेवाची स्वारी पाहायला मिळाल्याने जुन्या पिढीच्या आठवणींना उजाळा मिळाला.
पहाटेच्या शांत वातावरणात चिपळ्या आणि टाळांचा नाद कानावर पडताच नागरिकांचे लक्ष त्या दिशेने गेले. पारंपरिक वेशभूषेत आलेल्या वासुदेवाने हरिनामाचा गजर करत परिसरातील वातावरण भक्तिमय केले. अनेक नागरिकांनी घराबाहेर येऊन वासुदेवाचे दर्शन घेतले. काही ज्येष्ठ नागरिकांना आपल्या बालपणीच्या आठवणी जाग्या झाल्या, तर नव्या पिढीतील अनेकांना वासुदेवाची ही पारंपरिक कला प्रथमच जवळून पाहायला मिळाली.
मोरपिसांची टोपी अन् चिपळ्यांचा नाद
वासुदेव म्हटले की डोळ्यासमोर उभे राहते ते त्याचे वैशिष्ट्यपूर्ण रूप. डोक्यावर मोरपिसांची टोपी, अंगात पायघोळ अंगरखा, कमरेला शेला किंवा उपरणे, गळ्यात माळा आणि हातात चिपळ्या-टाळ असा त्याचा पारंपरिक वेश असतो. काही ठिकाणी पावा, मंजिरी यांसारखी पारंपरिक वाद्येही वापरली जातात.
पहाटेच्या प्रहरी देवाचे नामस्मरण करत वासुदेव गावात फेरी मारतो. घराच्या दारात उभा राहून अभंग, गवळणी आणि भक्तिगीते म्हणत कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी आशीर्वाद देण्याची ही परंपरा आहे.
केवळ दान मागणारा नव्हे, तर समाजप्रबोधन करणारा लोककलावंत
वासुदेवाची परंपरा केवळ दान घेण्यापुरती मर्यादित नव्हती. त्याच्या गीतांमधून भक्ती, सदाचार, चांगले आचरण आणि समाजजीवनातील मूल्यांचा संदेश दिला जात असे. महाराष्ट्रात वासुदेव हा लोककलाकार म्हणून ओळखला जात असून त्याची परंपरा शतकानुशतके चालत आल्याचे मराठी विश्वकोशात नमूद आहे. संत ज्ञानेश्वर, नामदेव आणि तुकाराम यांच्या साहित्यामध्येही वासुदेवाच्या परंपरेचे संदर्भ आढळतात.
आजच्या काळातही काही वासुदेव समाजप्रबोधनाचा संदेश देताना दिसतात. मोबाईलचा अतिवापर कमी करणे, व्यसनांपासून दूर राहणे, मुलांना चांगले शिक्षण देणे, महिलांचा सन्मान करणे अशा विषयांवरही लोककलावंत आपल्या पारंपरिक सादरीकरणातून संदेश देत असल्याचे अलीकडील वृत्तांत नमूद झाले आहे.
‘वासुदेवाची स्वारी’ पाहण्यासाठी नागरिकांची उत्सुकता
आजच्या धकाधकीच्या जीवनात पहाटेच्या वेळी घराच्या दारात येणारा वासुदेव अनेक वर्षांपासून पाहायला मिळत नसल्याने या स्वारीचे नागरिकांनी उत्सुकतेने स्वागत केले. चिपळ्यांचा ताल, भक्तिगीतांचा स्वर आणि पारंपरिक वेशभूषा यामुळे परिसरातील वातावरण काही काळासाठी जुन्या काळात गेल्यासारखे वाटत होते.
विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांनी वासुदेवाच्या आगमनामुळे जुन्या आठवणींना उजाळा मिळाल्याचे सांगितले. पूर्वी गावात सकाळची चाहूल लागण्यापूर्वीच वासुदेवाचा आवाज ऐकू येत असे. घरातील महिला दारात येऊन त्याचे स्वागत करत आणि आपल्या परीने धान्य किंवा दक्षिणा देत असत. मात्र आता ही परंपरा अनेक ठिकाणी दुर्मीळ झाली आहे.
लोप पावत चाललेल्या लोककलेच्या जतनाची गरज
डिजिटल युगात मनोरंजनाची आणि माहितीची साधने मोठ्या प्रमाणात बदलली आहेत. मोबाईल, टीव्ही, सोशल मीडिया आणि आधुनिक जीवनशैलीमुळे पूर्वी गावोगावी दिसणाऱ्या अनेक लोकपरंपरा कमी होत आहेत. वासुदेवाची पहाटेची फेरीही त्याला अपवाद राहिलेली नाही. अलीकडील वृत्तांमध्ये वासुदेव लोककलावंत दुर्मीळ होत असल्याचे आणि ही परंपरा जपण्याची गरज असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
त्यामुळे अशा पारंपरिक लोककलांना केवळ जुन्या आठवणी म्हणून न पाहता त्यांचे दस्तऐवजीकरण, कलाकारांना प्रोत्साहन आणि नव्या पिढीपर्यंत त्यांची ओळख पोहोचविणे आवश्यक आहे. गावातील शाळा, सांस्कृतिक मंडळे आणि सामाजिक संस्थांनी अशा लोककलांचे कार्यक्रम आयोजित केल्यास तरुण पिढीलाही महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीची ओळख होऊ शकते.
आजच्या दर्शनाने जाग्या झाल्या जुन्या आठवणी
कित्येक दिवसांनी पहाटेच्या वेळी वासुदेवाची स्वारी दिसल्याने परिसरातील नागरिकांमध्ये कुतूहल आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. काळाच्या ओघात मागे पडत चाललेल्या या परंपरेने पुन्हा एकदा ‘हरिनाम बोला’चा संदेश दिला.
वासुदेवाचा आवाज हा केवळ एका कलाकाराचा आवाज नसून महाराष्ट्राच्या ग्रामीण लोकजीवनाचा आणि भक्तीपरंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे अशा लोप पावत चाललेल्या लोककलांना जतन करून पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी असल्याची भावना या निमित्ताने व्यक्त होत आहे.
